สถานการณ์การเลี้ยงกุ้งขาว

                                                                                           ชวนพิศ  สิทธิมังค์

1.บทนำ

            ปัญหาทางการผลิตและการตลาดกุ้งกุลาดำในระยะ 3 ปีที่ผ่านมา( 2544-2546)  ทำให้ผู้เลี้ยงเริ่มหันมาสนใจการเลี้ยงกุ้งขาวซึ่งเป็นกุ้งที่มีความสำคัญเชิงเศรษฐกิจ  โดยเฉพาะอย่างยิ่งทางแถบประเทศลาตินอเมริกา อมริกา  อาฟริกา  และบางประเทศในทวีปเอเซีย  และเมื่อประเทศไทยประสบกับปัญหาทางการตลาดดังที่กล่าวข้างต้น  กรมประมงจึงได้อนุญาตให้เอกชนนำเข้าพ่อ-แม่พันธุ์กุ้งขาวเข้ามาเพาะเลี้ยง  โดยอนุญาตเป็นเวลา 1 ปี  โดยเริ่มตั้งแต่เดือนมีนาคม  2545 จนถึงสิ้นเดือนกุมภาพันธุ์  2546

            อย่างไรก็ตามในระหว่างปี 2540-2541       ได้มีเอกชนได้นำกุ้งขาว P.Vanamei  จากประเทศไต้หวันมาทดลองเลี้ยงในจังหวัดภาคใต้และภาคตะวันออก   มีทั้งได้ผลดีเพราะเลี้ยงด้วยอาหารกุ้งกุลาดำที่มีโปรตีนสูงและล้มเหลวเพราะติดโรคตัวแดงดวงขาว  นอกจากนี้ผู้เลี้ยงในภาคตะวันออกบางราย  ได้พัฒนาการเลี้ยงต่อให้เป็นพ่อแม่พันธุ์รุ่น F2 และ F3   และได้มีการทดลองเลี้ยงในบ่อดินมาตามลำดับ   อีกทั้งยังมีการนำลูกกุ้งขาวเข้ามาในประเทศเป็นประจำโดยสำแดงสินค้าว่าเป็นลูกกุ้งกุลาดำ[1]  ดังนั้นกรมประมงจึงได้ออกประกาศงดอนุญาตนำลูกกุ้งทะเลเข้ามาในราชอาณาจักร  ในระยะเวลาดังกล่าวเป็นระยะที่การเลี้ยงและการตลาดกุ้งกุลาดำมีปัญหามาก  จึงมีเอกชนหลายรายพยายามหาทางที่จะนำกุ้งขาวเข้ามาเลี้ยง  แต่ก็ยังไม่ได้รับอนุญาต  ต่อมา(6 ส.ค 2544)บริษัทแซมได้ทำหนังสือ  เสนอข้อมูลต่างๆ ที่เคยเลี้ยงในประเทศสหรัฐอเมริกาถึง 15 ปี และปัญหากุ้งกุลาดำที่เกิดขึ้น  ตลอดจนต้องการรักษาส่วนแบ่งทางการตลาดในตลาดโลก  จำเป็นต้องหากุ้งพันธุ์อื่นๆมาเลี้ยงเพื่อทดแทนสักระยะหนึ่ง  อีกทั้งบางประเทศสามารถผลิตพ่อแม่พันธุ์กุ้งปลอดเชื้อ(SPF)ได้แล้ว เช่น ประเทศสหรัฐอเมริกา  หากกรมประมงออกระเบียบกำหนดเงื่อนไขให้รัดกุม  เช่น การควบคุมตรวจสอบ  มีในรับรองที่เชื่อถือได้   ก็น่าจะอนุญาตให้นำเข้าพ่อแม่กุ้งขาวเข้ามาในประเทศเพื่อเพาะเลี้ยงได้    ดีกว่าจะปล่อยให้มีการลักลอบการนำเข้า  ซึ่งยากต่อการควบคุม   และเนื่องจากกุ้งขาวเป็นกุ้งที่เลี้ยงง่ายและสามารถปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมได้ดี   โดยเฉพาะการปรับตัวให้อยู่ในน้ำที่มีความเค็มตั้งแต่ 0.5-35 ppt ได้  จึงเป็นที่ต้องการของเกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงในพื้นที่น้ำจืด   จึงทำให้มีการเรียกร้องนำเข้ากุ้งขาวเพื่อการเพาะเลี้ยงมีมากขึ้น

                       

            ดังนั้น กรมประมงได้ออกระเบียบว่าด้วยการขอหนังสือรับรองโรงเพาะฟักกุ้งขาว P.vanamei  เพื่อการเพาะพันธุ์ พ.ศ 2545  โดยอนุญาตให้นำพ่อแม่พันธุ์กุ้งขาวที่ปลอดเชื้อเข้ามาในประเทศเพื่อเพาะพันธุ์ตั้งแต่ 11 มีนาคม – 31สิงหาคม 2545  และขยายเวลาต่ออีก 6 เดือน จนถึง 28  กุมภาพันธุ์ 2546    หลังจากนั้น ได้ว่าจ้างหน่วยวิจัยเพื่อความเป็นเลิศเทคโนโลยีชีวภาพกุ้ง คณะวิทยาศาสตร์  มหาวิทยาลัยมหิดล ศึกษาโครงการประเมินผลกระทบการนำกุ้งขาว P.vanamei เข้าประเทศไทย

 

2.ทบทวนผลการเลี้ยงกุ้งขาวของภาคเอกชน[2]

            โรงเพาะฟักที่นำพ่อแม่พันธุ์กุ้งขาวเข้ามาเพาะพันธุ์  และกระจายลูกกุ้งที่ได้ไปเลี้ยงยังฟาร์มต่างๆทั่วประเทศ  โดยส่วนใหญ่จะปรับเปลี่ยนจากการเลี้ยงกุ้งกุลาดำมาเลี้ยงกุ้งขาว  หรือเลี้ยงกุ้งทั้ง 2 ชนิดในฟาร์มเดียวกัน  หรือปล่อยกุ้งทั้ง 2 ชนิดลงเลี้ยงร่วมกัน

            การปล่อยกุ้งขาวขนาด PL10 เพื่อเลี้ยง  น้ำควรมีความเค็มขนาด 10-45 ppt แต่ถ้าหากความเค็มต่ำกว่านี้คือประมาณ 2-9 ppt ควรปล่อยลูกกุ้งขนาด PL13 ขึ้นไป  หรือหากความเค็มน้อยกว่า 2 ppt  ลูกกุ้งที่ปล่อยควรมีขนาด PL15 ขึ้นไป   อย่างไรก็ตามลูกกุ้งที่ปล่อยควรจะปรับความเค็มมาแล้วจากโรงเพาะฟัก  ส่วนอัตราการปล่อยขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของบ่อเลี้ยง 

            วารสารประมงธุรกิจปีที่3 ฉบับที่34 ประจำเดือนสิงหาคม 2545  ได้นำเสนอผลการเลี้ยงของเอกชนรายหนึ่งว่า เกษตรกรจะปล่อยกุ้งขาว 40 ตัว/ตารางเมตร ราคาลูกกุ้งตัวละ 13 สตางค์  ลงทุนทั้งสิ้น 38,000 บาท  เมื่อจับจำหน่ายจะได้ราคาประมาณ 4 เท่าของต้นทุนดังกล่าว

            จากรายงานของตะวันออกแฮชเชอรี่  เป็นหนังสือคู่มือ ชื่อว่า “กุ้งขาววานามายเคล็ดไม่ลับกับวิธีการเลี้ยงกุ้งขาว” รายงานว่า จากผลการเลี้ยงในบ่อต่างๆ 6 บ่อ ขนาด 2-3.5 ไร่ ปล่อยกุ้ง 150,000 – 350,000 ตัว/บ่อ  อายุการเลี้ยง 87-102 วัน  จับกุ้งได้ขนาด 90-72 ตัว/ก.ก อัตราการรอดร้อยละ 82-94  อัตราแลกเนื้อ 1.17-1.34  ผลผลิตที่ได้1.566-3.676 ตัน/บ่อ

            จากวารสารสัตว์น้ำ ปีที่ 14 ฉบับที่ 168 สิงหาคม 2546  มีการรายงานถึงความร่วมมือด้านการเลี้ยงกุ้งขาวระหว่างไทยยูเนี่ยนและกุ้งแซมว่า  ปล่อยกุ้งขาวลงเลี้ยงในอัตรา 300,000 ตัว/ไร่  ขนาดบ่อเลี้ยง 4 ไร่  ระยะเวลาการเลี้ยง 94 วัน อัตรารอดร้อยละ 80 ให้ผลผลิต 17.5 ตัน หรือ 4.4 ตัน/ไร่     

นอกจากนี้เกษตรกรบางราย  ยังได้เปิดเผยถึงการเลี้ยงกุ้งขาวเพื่อทำพ่อแม่พันธุ์ว่า  ได้ซื้อกุ้งขาวมาจากฟาร์มแห่งหนึ่ง  200,000 ตัว  ในราคาตัวละ 35 สตางค์  เลี้ยงไปเป็นเวลา 4 เดือน  ได้กุ้งประมาณ 80 ตัว/ก.ก  แบ่งขายไปส่วนหนึ่ง  ส่วนที่เหลือจะเลี้ยงต่อจนครบ 11 เดือน  จึงขายต่อเป็นพ่อแม่พันธุ์  ซึ่งกุ้งแต่ละรุ่นจะเลี้ยงเป็นเวลา 10-12 เดือน   ได้กุ้งขาวขนาดตัวละ 40-45 กรัม  พ่อแม่พันธุ์ขนาดดังกล่าวจะขายได้ราคา ตัวละ 200-300 บาท  หรือบางครั้งจะซื้อกุ้งที่ผ่านการเลี้ยงมาแล้วประมาณ 3 เดือน  มีขนาดประมาณ 70 ตัว/ก.ก  ราคา 250 บาท/ก.ก  และการซื้อกุ้งดังกล่าวจะตรวจเชื้อต่างๆก่อน  เช่น โรคหัวเหลือง  ตัวแดงดวงขาว แต่ไม่ได้ตรวจโรค TSV (ไม่มีเครื่องมือ)   เลี้ยงกุ้งในอัตรา 3,500 ตัว/ไร่ ที่ความเค็ม 12 ppt  การเลี้ยงแต่ละรุ่นจะได้พ่อแม่พันธุ์ที่สมบูรณ์ ร้อยละ 40-50  และจากการสำรวจโรงเพาะฟักกุ้งขาวในภาคกลาง  และภาคใต้ในเดือน ธันวาคม 2546 พบว่า  โรงเพาะฟักส่วนใหญ่จะได้พ่อแม่กุ้งมาจากกุ้งเลี้ยงดังกล่าวแล้วข้างต้นมาผลิตเป็นนอเพลียส เพื่อจำหน่าย  โดยแต่ละฟาร์มจะมีการผลิตประมาณ 6 ล้านตัว/วัน ถึงเกือบ 100 ล้านตัว/วัน  แต่ถ้าราคากุ้งขาวต่ำลงและไม่มีผู้เลี้ยงสั่งซื้อลูกกุ้ง  โรงเพาะฟักเหล่านี้จะหยุดดำเนินการชั่วคราว  จะมีเพียงบางโรงเท่านั้นเท่านั้นที่เสี่ยงเพาะลูกกุ้งและเลี้ยงจนถึงระยะ post larvae   เมื่อไม่มีคนซื้อเจ้าของโรงเพาะฟักก็ปล่อยลูกกุ้งเหล่านี้ลงทะเลไป

แม้ว่าจะยังไม่มีรายละเอียดที่ชัดแจ้งเกี่ยวกับข้อมูลของพ่อแม่พันธุ์กุ้งขาวที่นำเข้ามาในประเทศไทย  แต่จากการเลี้ยงในปัจจุบันแสดงให้เห็นว่า ลูกกุ้งที่ได้จากพ่อแม่พันธุ์เหล่านี้เจริญเติบโตได้ดี  มีผลผลิตเป็นที่น่าพอใจในระยะเวลาการเลี้ยง 3 เดือน  และยิ่งไปกว่านั้นการที่มีการผลิตพ่อแม่พันธุ์จากลูกกุ้งเหล่านี้ยังพอแสดงให้เห็นว่าพ่อแม่พันธุ์ที่นำเข้าในตอนต้นนั้นไม่มีปัญหาทางพันธุ์กรรม   ส่วนการแคระแกรนในลูกกุ้งบางฟาร์มอาจจะสันนิษฐานได้ทั้งสองลักษณะ คือ ทั้งจากพันธุ์กรรมและจากการติดเชื้อแคระแกรน  ซึ่งน่าจะมีการศึกษาในเรื่องนี้เฉพาะต่อไป

แนวโน้มการเลี้ยงกุ้งขาวแวนนาไมในพื้นที่ภาคกลางในช่วงเดือนมิถุนายน-ตุลาคม 2546  ค่อนข้างเพิ่มมากกว่าในช่วงต้นปี2546  เนื่องจากในช่วงกลางปีราคากุ้งขาวดักว่ากุ้งกุลาดำและเลี้ยงได้ผลดีกว่า  ดังนั้นความต้องการลูกกุ้งขาวจะสูงมากในเดือนก.ย-ต.ค  ทำให้พื้นที่การเลี้ยงกุ้งมีการเปลี่ยนแปลงมาก คือในเดือนตุลาคม 2546 จะมีการลงกุ้งขาวถึง 80%  มีกุ้งกุลาดำ 20% ของพื้นที่ภาคกลางและพื้นที่น้ำจืด  เช่นเดียวกับพื้นที่ภาคใต้ในจังหวัดภูเก็ต  พบว่าโรงเพาะฟักที่เคยผลิตลูกกุ้งกุลาดำก็เปลี่ยนมาเป็นผลิตลูกกุ้งขาวแวนนาไมแทนความต้องการของตลาด

3.การผลิต

            ประมาณการผลผลิตกุ้งทะเลของประเทศไทยในปี 2546 แบ่งตามแหล่งที่มา ดังนี้

                        3.1 กุ้งเพาะเลี้ยง    รวม    335,000  ตันแยกเป็น

                                    กุ้งกุลาดำ            155,000 ตัน

                                    กุ้งขาว                 180,000 ตัน

                        3.2 กุ้งจับจากธรรมชาติ       56,500 ตัน

                        3.3 กุ้งนำเข้า                       25,000 ตัน

                                    รวมทั้งสิ้น             416,500 ตัน

             

4.ต้นทุนการผลิตกุ้งขาวแวนนาไม

              ส่วนเศรษฐกิจการประมงได้ศึกษาเบื้องต้นต้นทุนการเลี้ยงกุ้งแวนนาไม พบว่าต้นทุนการเลี้ยงจะผันแปรตามราคาของลูกกุ้ง ทั้งนี้เนื่องจากปัจจุบันทางราชการไม่อนุญาตให้นำเข้าพ่อแม่พันธุ์ จึงมีผลทำให้ราคาลูกกุ้งมีราคาสูงขึ้น  ซึ่งจะเห็นว่า ค่าใช้จ่ายผันแปรที่สำคัญ คือ ค่าอาหารกุ้ง และ ค่าพันธุ์กุ้ง  ต้นทุนต่อกิโลกรัมอยู่ระหว่าง 79 – 95 บาท ( เฉลี่ย 87 บาท/กิโลกรัม) โดยต้นทุนผันแปรตามราคาลูกกุ้งเป็นสำคัญ ส่วนการจัดการระบบการเลี้ยง อัตราการเจริญเติบโต และอัตรการรอดตาย ซึ่งเกี่ยวข้องกับคุณภาพลูกกุ้งมีความผันแปรไม่มากนัก เนื่องจากกุ้งขาวแวนนาไมมีอายุการเลี้ยงสั้น การเจริญเติบโตและอัตรารอดไม่ผันแปรมากนัก ทั้งนี้เนื่องจากพันธุ์กุ้งขาวแวนนาไมเป็นพันธุ์กุ้งที่ผ่านการคัดพันธุ์มาแล้วอย่างดีหลาย Generation

  

 

 

 

 

 

ตารางที่ 1 ต้นทุนเฉลี่ยการเลี้ยงกุ้งขาวแวนนาไมต่อไร่ต่อรุ่น (บ่อ ขนาด 2.70 ไร่)
รายการ	รวม	ร้อยละ
1. ต้นทุนคงที่	3,884.47	3.80
- ค่าใช้ประโยชน์จากที่ดิน/ค่าเช่า	1,851.85	1.81
- ค่าเสื่อมอุปกรณ์	2,003.70	1.96
บ่อกุ้งและประตูน้ำ	407.41	0.40
โรงเรือนและสำนักงาน	166.67	0.16
เครื่องสูบน้ำและท่อ	151.85	0.15
เครื่องตีน้ำและอุปกรณ์	1,074.07	1.05
อุปกรณ์อื่น ๆ	203.70	0.20
- ค่าเสียโอกาสเงินลงทุนคงที่ (อัตราดอกเบี้ย 3 %/ปี )	28.92	0.03
2. ต้นทุนผันแปร	98,276.87	96.20
- ค่าซ่อมแซมบ่อ	2,592.59	2.54
- ค่าพันธุ์กุ้ง (500,000 ตัว/บ่อ)	27,777.78	27.19
- ค่าอาหารสำเร็จรูป	42,933.33	42.03
- ค่าน้ำมันเชื้อเพลิงและหล่อลื่น	5,561.85	5.44
- ค่าวัสดุปูนและสารเคมี	5,207.41	5.10
- ค่าไฟฟ้า	2,711.11	2.65
- ค่าแรงงาน	5,925.93	5.80
- ค่าซ่อมอุปกรณ์	740.74	0.73
- ค่าดอกเบี้ยเงินกู้	1,111.11	1.09
- ค่าใช้จ่ายในการจับกุ้ง	2,722.22	2.66
- ค่าใช้จ่ายอื่น ๆ	666.30	0.65
- ค่าเสียโอกาสเงินลงทุนผันแปร (อัตราดอกเบี้ย 1 %/ปี)	326.50	0.32
3. ต้นทุนทั้งหมด
- บาท/ไร่	102,161.34	100.00
- บาท/กก.	86.63
ขนาดบ่อเลี้ยง (ไร่)	2.70
อัตราปล่อย (ตัว/ตารางเมตร)	116.00
อัตรารอด (ร้อยละ)	63.68
ระยะเวลาเลี้ยง (วัน)	90
ผลผลิตเฉลี่ยต่อไร่ (กก.)	1,179.26
ขนาดของผลผลิตเฉลี่ย (ตัว/กิโลกรัม)	100

5.ราคากุ้งขาว

                เนื่องจากต้นทุนการเลี้ยงกุ้งขาวที่ต่ำกว่ากุ้งกุลาดำค่อนข้างมาก   ทำให้ศักยภาพในการแข่งขันได้ง่ายกว่า  ตลอดจนการเลี้ยงง่ายกว่าผลผลิตและมีขนาดที่ใกล้เคียงกัน  ทำให้เกษตรกรเปลี่ยนมาเลี้ยงกุ้งขาวมากขึ้น  ปัจจุบันราคากุ้งขาวมีแนวโน้มสูงขึ้นในทุกขนาด   อย่างไรก็ตามในขนาดกลางและใหญ่ (30-60 ตัว/ก.ก)  ราคากุ้งกุลาดำมีราคาที่สูงกว่ากุ้งขาว  แต่ถ้าเป็นขนาด70-80 ตัว/ก.ก ราคากุ้งขาวจะสูงกว่ากุ้งกุลาดำ (ตารางที่ 2)

 

ตารางที่ 2   ราคากุ้งกุลาดำและกุ้งขาว ณ ตลาดทะเลไทย จังหวัดสมุทรสาคร  

กุ้งกุลาดำ
วันที่	30ตัว/กก.	40ตัว/กก.	50ตัว/กก.		60ตัว/กก.			70ตัว/กก.		80ตัว/กก.
1 เมย.47	285	250	195		160			120		110
2 เมย.47	280	245	190		155			115		110
3 เมย.47	280	250	190		155			120		110
5 เมย.47	280	250	195		160			120		110
6 เมย.47	280	250	195		155			120		110
7 เมย.47	280	250	195		155			120		110
8 เมย.47	280	250	195		155			120		110
9 เมย.47	280	250	195		160			125		110
10 เมย.47	280	250	195		160			125		110
กุ้งขาว
วันที่	40ตัว/กก.			50ตัว/กก.		60ตัว/กก.	70ตัว/กก.		80ตัว/กก.
1 เมย.47	175			160		145	135		125
2 เมย.47	175			165		140	130		125
3 เมย.47	180			165		140	130		125
5 เมย.47	180			160		135	130		120
6 เมย.47	190			160		140	130		120
7 เมย.47	190			165		140	130		120
8 เมย.47	190			165		140	130		120
9 เมย.47	195			170		140	130		125
10 เมย.47	195			170		140	130		125

6.เปรียบเทียบข้อดีข้อเสียการเลี้ยงกุ้งขาว[3]

ข้อดี

                        1. จากกุ้งเนื้อส่วนหนึ่งจะเก็บไว้เลี้ยงเป็นพ่อแม่พันธุ์ได้ง่าย  สามารถเลี้ยงในบ่อดินเป็นเวลา 10-12 เดือน  จะได้พ่อแม่พันธุ์ขนาด 40 กรัม มีการตกไข่ประมาณ 100,000 ฟอง

                        2. กุ้งขาวสามารถปรับตัวได้ดีในสภาวะต่างๆ ทั้งด้านอุณหภูมิ  ความเค็มของน้ำและการกินอาหาร  สามารถเลี้ยงได้ทั่วไปรวมทั้งในพื้นที่น้ำจืด

                        3.สามารถปล่อยกุ้งขาวลงเลี้ยงในอัตราที่หนาแน่นได้  เพราะมีนิสัยกระจายอยู่ทั่วทุกระดับความลึกและกินอาหารธรรมชาติได้ดี  และผลผลิตที่ได้ต่อไร่สูง คือประมาณ 1-4 ตัน/ไร่ ในระยะเวลา 3 เดือน 

                        4. ต้นทุนการผลิตคอนข้างต่ำเพราะสามารถใช้อาหารที่มีส่วนประกอบโปรตีนน้อยได้  ซึ่งมีราคาต่ำ

                        5.เมื่อภาวะการตลาดกุ้งกุลาดำประสบปัญหา  สามารถสลับมาเลี้ยงกุ้งขาวได้โดยใช้อุปกรณ์ต่างๆที่ใช้เลี้ยงกุ้งกุลาดำได้  เป็นการรักษาธุรกิจและตลาดส่งออกกุ้งทะเลที่ไม่มีข้อจำกัดว่าเป็นกุ้งชนิดอะไร

ข้อเสีย

                        1.โรคที่ติดมากับกุ้งขาวอาจมีการระบาดเข้าสู่กุ้งพื้นเมืองและเศรษฐกิจการเลี้ยงกุ้งกุลาดำ

                        2.ข้อได้เปรียบทางเศรษฐกิจของการเลี้ยงกุ้งขาว เช่นต้นทุนที่ต่ำกว่า และราคาขายเป็นสิ่งจูงใจผู้บริโภค  อาจทำให้การเลี้ยงกุ้งกุลาดำอันเป็นกุ้งเศรษฐกิจอาจสลายไป

                        3.ด้วยคุณสมบัติของกุ้งขาวทำให้มีผู้นิยมเลี้ยงทั่วโลก  บางประเทศเช่น จีน อินโดนีเซียมีความได้เปรียบประเทศไทยในด้านแรงงานและการตลาด  จะทำให้เกิดปัญหาราคาตกต่ำในอนาคตได้เช่นกันกับกุ้งกุลาดำได้

                        4.ลูกกุ้งที่ได้จากพ่อแม่พันธุ์ที่ได้จากการเลี้ยงในบ่อเหล่านี้จะมีคุณภาพเพียงพอต่อไปหรือไม่  และกุ้งขาวมีโอกาสติดเชื้อต่างๆของกุ้งกุลาดำ หรือสายพันธุ์อื่นๆที่มีอยู่ในประเทศได้