พยูนเป็นสัตว์ป่าสงวนชนิดเดียวที่เป็นสัตว์น้ำของประเทศไทย และอนุสัญญา CITES จัดพยูนไว้ใน Appendix I
           พยูนเป็นสัตว์น้ำเลี้ยงลูกด้วยนมเช่นเดียวกับโลมาและปลาวาฬ แตกต่างกันที่พยูนไม่มี ครีบหลัง แต่มีครีบหางซึ่งแผ่แบนแยกเป็นสองแฉกคล้ายหางปลาในแนวราบ และไม่มีแกน กระดูกเช่นเดียวกัน ขณะว่ายน้ำครีบหางนี้จะพัดโบกขึ้น-ลง ไม่เหมือนกับการพัดโบก ไปมา ในแนวตั้งอย่างครีบหางของปลา หน้าแต่ละข้างมีนิ้ว 5 นิ้ว พัฒนารูปร่างเรียงติดกัน เป็นใบพายคล้ายครีบอกของปลา สำหรับใช้พุ้ยน้ำเวลาว่ายน้ำ หรือใช้เดินต่างเท้า ขณะหากิน ตามหน้าดินใต้น้ำ ที่ปลายนิ้วแต่ละนิ้วของพยูนจะไม่มีเล็บ ซึ่งต่างจากพวกมานาติ หรือพยูน แถบทวีปอเมริกา ขาหลังลดรูปหายไป ส่วนหัวกลมมน มีปากอยู่ด้านล่างของหัว ริมฝีปาก บนหนา มีขนหนวดขึ้น ประปราย เมื่อโตเต็มที่ พยูนตัวผู้จะมีเขี้ยวยาว 1 คู่ ที่บริเวณ ขากรรไกรบนลักษณะคล้ายงาช้าง ยื่นลงมาชัดเจน ขนาดตัวของพยูน มีความยาวรวมครีบหางประมาณ 2.2-3.5 เมตร ขนาดของ ครีบหางกว้าง ประมาณ 0.75-0.85 เมตร ขนาดวัดรอบอกประมาณ 1.6-2.5 เมตร ครีบอกหรือขาหน้ายาวประมาณ 0.35-0.45 เมตร น้ำหนักตัวประมาณ 280-380 กก.
           พยูนอยูรวมกันเป็นครอบครัวหลายครอบครัว ออกหากินรวมกันเป็นฝูงใหญ่ ออกลูกครั้งละ 1 ตัว ใช้เวลาตั้งท้องนานประมาณ 12-13 เดือน ตัวโตเต็มที่มีอายุประมาณ 13-14 ปี ชอบอาศัยหากินพืชจำพวกหญ้าทะเลตามพื้นท้องทะเลชายฝั่ง ทั้งกลางวันและกลางคืน
           พยูนมีเขตแพร่กระจายตั้งแต่บริเวณชายฝั่งตะวันออกของทวีปแอฟริกา ทะเลแดง ตลอดแนวชายฝั่งของมหาสมุทรอินเดียไปจนถึงประเทศฟิลิปปินส์ ไต้หวัน และตอนเหนือของออสเตรเลีย ในประเทศไทยพบไม่บ่อยนักทั้งในบริเวณอ่าวไทยแถบจังหวัดระยอง ชลบุรี ประจวบคีรีขันธ์ และชายฝั่งทะเทอันดามัน แถบจังหวัดภูเก็ต พังงา กระบี่ ตรัง และสตูล
           ปัจจุบันพบพยูนน้อยมาก พยูนที่ยังหลงเหลืออยู่จะเป็นกลุ่มเล็กหรืออยู่โดดเดี่ยว บางครั้งอาจเข้ามาจากน่านน้ำของประเทศใกล้เคียง จำนวนประชากรของพยูน ในถิ่นกำเนิดทุกแห่งลดน้อยลงอย่างรวดเร็ว จนน่าวิตกว่าจะสูญพันธุ์ในอนาคตอันใกล้ ทั้งนี้เนื่องจากการล่าเพื่อเอาเนื้อเป็นอาหาร หรือหลงติดอวนจับปลาของชาวประมงจนเสียชีวิต และความเชื่อที่ว่าน้ำมันพยูน ใช้เป็นยา แก้ปวดเมื่อยได้ ประกอบกับพยูนแพร่พันธุ์ได้ช้า และนิสัยการกินอาหารของพยูน ที่เลือก กินแต่หญ้าทะเลเป็นอาหารหลัก ซึ่งปัจจุบันแหล่งหญ้าทะเล ถูกทำลายน้อยลงจากมลพิษ ต่าง ๆ ที่ถูกปล่อยทิ้งลงสู่ทะเล ส่งผลให้พยูนหาอาหารได้ยาก และเสี่ยงอันตรายจากสารพิษตกค้าง ทั้งในน้ำทะเลและที่สะสมในหญ้าทะเล
           สำหรับสถานะของพยูนในประเทศไทยอยู่ในภาวะวิกฤต เนื่องจากถูกคุกคามอย่างหนักในเรื่องถิ่นที่อยู่อาศัย ทำให้พฤติกรรมการหากินเปลี่ยนไปกลายเป็นมักจะหากินเพียงลำพังตัวเดียว ปัจจุบันเหลืออยู่เพียงที่เดียวในประเทศไทย คือ บริเวณหาดเจ้าไหม จังหวัดตรัง เท่านั้น คาดว่ามีเหลืออยู่ประมาณ 100 ตัว และอาจเป็นไปได้ว่ายังพอมีเหลืออยู่แถบทะเลจังหวัดระยอง แต่ยังไม่มีรายงานที่มีข้อมูลยืนยันถึงเรื่องนี้เพียงพอ
           แต่ในวันที่ 23 เมษายน พ.ศ. 2549 มีชาวประมงจับพยูนตัวหนึ่งได้ ความยาว 2 เมตร น้ำหนักประมาณ 200 กิโลกรัม ที่อ่าวคุ้งกระเบน จังหวัดจันทบุรี หลังจากการหายตัวไปนานของพยูนในแถบนี้นานถึง 34 ปี โดยพยูนตัวสุดท้ายที่จับได้ในบริเวณนี้คือเมื่อ ปี พ.ศ. 2515
           พยูน เป็นสัตว์ที่ทำให้นักเดินเรือในยุคกลางเชื่อว่าคือ นางเงือก เนื่องจากแม่พยูนเวลาให้นมลูกมักจะกอดอยู่กับอกและตั้งฉากกับท้องทะเล ทำให้แลเห็นในระยะไกลคล้ายผู้หญิงอยู่ในน้ำ พยูนมีชื่อเรียกในภาษายาวีว่า "ปลาดูหยง" ชาวประมงพื้นเมืองมีความเชื่อว่า น้ำตาพยูนและเขี้ยวพยูนมีอำนาจในทางทำให้เพศตรงข้ามลุ่มหลงคล้ายน้ำมันพราย จนมีกล่าวถึงในบทเพลงพื้นบ้านว่า "ไปไม่รอดแล้วน้องเด้ ถูกเหน่น้ำตาปลาดูหยง"