การเพาะและอนุบาลลูกปลากะพงขาว (Lates calcarifer Bloch)
การเพาะและอนุบาล ปลากะพงขาว
คลิ๊กชม สาระอ่านสบายๆ จากโรงเพาะฟัก ศพช. จันทบุรี
   วิชาการอ่านง่ายๆ ตอน เปลือยชีวิตรัก "น้องปู" ปูทะเล      ลูกจาก "ของหวานอร่อย ๆ" จากป่าชายเลน (29 ส.ค. 47)
   ห้องคลอดไม่ดี น้องปูประท้วงไข่ทิ้งเกลื่อน      ลักษณะของลูกกุ้งแชบ๊วยระยะต่างๆ (30 พ.ย. 47)
   การใช้กากชาในการปล่อยกุ้งสู่ธรรมชาติ (29 ส.ค. 47)      การเพาะลูกกุ้งแชบ๊วยระบบบ่อใหญ่ (16 ธ.ค. 47)
       ชีววิทยาของหอยหวาน (10 มิ.ย. 48)
       การเพาะและอนุบาลลูกหอยหวาน (1 ก.ค. 48)
       การอนุบาลลูกปลากะพงขาว (3 เม.ย. 49)
     
การเพาะและอนุบาลลูกปลากะพงขาว
        โรงเพาะฟักศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี ขอเสนอภาพการเพาะและอนุบาลลูกปลากะพงขาว (เผยแพร่ 3 เม.ย. 2549)
 
 
"ประวัติการเพาะและอนุบาลลูกปลากะพงขาวในประเทศไทย"  
   

     พ.ศ. 2515 สถานีประมงทะเลสงขลา กรมประมง โดย สวัสดิ์ วงศ์สมนึก และ สุจินต์ มณีวงศ์ ทดลองผสมเทียมปลากะพงขาว (สวัสดิ์และสุจินต์, 2515)

     พ.ศ. 2516 สถานีประมงทะเลสงขลา กรมประมง โดย สวัสดิ์ วงศ์สมนึก และ สุจินต์ มณีวงศ์ ทดลองเพาะพันธุ์ลูกปลากะพงขาวด้วยการผสมเทียม (สวัสดิ์และสุจินต์, 2517) โดยออกไปจับพ่อแม่ปลากะพงขาวบริเวณปากทะเลสาปสงขลา (ภาพขวามือ) ทำการรีดน้ำเชื้อตัวผู้เก็บไว้ในหลอดแก้วในกระติกน้ำแข็ง และรีดไข่จากปลาตัวเมียได้ประมาณตัวละ 150-200 ซีซี (250,000-400,000 ฟอง) จากนั้นนำไข่ผสมกับน้ำเชื้อที่เก็บไว้ ด้วยวิธีผสมเทียมแบบแห้ง (Dry fertilization) นำไข่ที่ผสมแล้วไปฟักในภาชนะรูปกรวยขนาด 35 ลิตร ฟักไข่ได้ถังละ 100,000 ฟอง เมื่อลูกปลาฟักออกจากไข่จึงนำไปอนุบาลในถังไฟเบอร์ โดยระหว่างเดือนสิงหาคม-กันยายน 2516 ได้เพาะพันธุ์ลูกปลากะพงขาวรวม 11 ครั้ง

พ่อแม่ปลากะพงขาวจากทะเลสาปสงขลา
(ที่มา : สวัสดิ์และสุจินต์, 2517)

 

     ต่อมาได้ทดลองจนสามารถเลี้ยงให้พ่อแม่ปลาผสมพันธุ์วางไข่ในบ่อได้ หลังจาก พ.ศ. 2520 ก็สามารถผลิตลูกปลาได้ถึงขั้นธุรกิจอุตสาหกรรม (Mass production) ทำให้มีลูกปลากะพงขาวเพียงพอสำหรับผู้ต้องการเลี้ยง และมีเหลือส่งออกได้นับตั้งแต่ปี 2523 (สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร, 2536)

     การเพาะและอนุบาลอนุบาลลูกปลากะพงขาวในประเทศไทยก้าวหน้ามาก เนื่องจากมีการพัฒนาการเพาะฟักกว่า 30 ปี ปัจจุบันมีทั้งฟาร์มของรัฐและฟาร์มเอกชน โดยใช้วิธีเลี้ยงพ่อแม่พันธุ์ให้ผสมพันธุ์กันเองแบบธรรมชาติ แล้วจึงรวบรวมไข่มาฟักและอนุบาล

 
 
พ่อแม่พันธุ์ปลากะพงขาว
 
บ่อดินเ้ลี้ยงพ่อแม่พันธุ์ปลากะพงขาว

ใชุ้์ปลากะพงขาวขนาดตัวละ 5 กิโลกรัม ขึ้นไป มาเลี้ยงเป็นพ่อแม่พันธุ์ ในบ่อคอนกรีตหรือบ่อดิน

ฉีดฮอร์โมนเพื่อกระตุ้นระบบสืบพันธุ์

พ่อแม่พันธุ์ปลากะพงขาวในบ่อมีการผสมพันธุ์วางไข่ โดยแม่พันธุ์ปลากะพงขาวจะปล่อยไข่และพ่อพันธุ์น้ำเชื้อออกมาผสมกัน ประมาณ 20.00 น. ขึ้นไป

ตอนเช้าจะพบไข่ปลาลอยบนผิวน้ำ (ไข่ปลากะพงขาวเป็นไข่ลอย) เก็บรวบรวมไข่ปลาโดยใช้ผ้าอวนตาละเอียดลากรวบรวม

 
 
การฟักไข่ปลากะพงขาว
 

นำไข่ปลามาฟักในถังพลาสติกขนาดความจุ 200 ลิตร เป่าอากาศเบาๆ ประมาณช่วงบ่ายๆ ไข่ปลาฟักออกเป็นตัว ลูกปลาแรกฟักจะลอยตัวนิ่งๆ

ตักรวบรวมลูกปลาแรกฟักมาอนุบาลในบ่อ

ถัง 200 ลิตร ฟักไข่ปลา
ปลากะพงขาวอายุ 1 วัน
 
 
การอนุบาลลูกปลากะพงขาวระยะไม่กินอาหาร (อายุ 1-2 วันหลังฟักเป็นตัว)
 
     บ่อที่ใช้อนุบาล ใช้ได้ทุกรูปแบบ ทุกขนาด ขึ้นกับการออกแบบของแต่ละฟาร์ม สำหรับ ศพช. จันทบุรี ใช้อยู่ 3 แบบ คือ

บ่อขนาด 700 ลิตร ทำจากปลอกซีเมนต์ จำนวน 20 บ่อ อนุบาลลูกปลาแรกฟักได้บ่อละ 40,000 ตัว

ถังไฟเบอร์ขนาด 2 ลบ.ม. จำนวน 10 ถัง อนุบาลลูกปลาแรกฟักได้ถังละ 100,000 ตัว

บ่อคอนกรีตขนาด 25 ลบ.ม. อนุบาลลูกปลาแรกฟักบ่อละ 500,000 ตัว

ถังไฟเบอร์ขนาด 2 ลบ.ม.
บ่ออนุบาล 700 ลิตร
 
ลูกปลากะพงขาวอายุ 2 วัน

น้ำที่ใช้อนุบาลเป็นน้ำความเค็มประมาณ 28-30 ppt ผ่านการฆ่าเชื้อด้วยคลอรีน

ลูกปลากะพงขาวอายุ 1-2 วัน หลังฟักออกจากไข่ ปากของลูกปลายังไม่เปิด และ Yolk มีขนาดใหญ่ จึงไม่ต้องให้อาหาร

 
 
การอนุบาลลูกปลากะพงขาวระยะกินโรติเฟอร์ (3-12 วันหลังฟักเป็นตัว)

         เมื่อลูกปลามีอายุเข้าวันที่ 3 ปากจะเปิด และ Yolk มีขนาดเล็กลง

         เริ่มให้อาหารแก่ลูกปลากะพงขาว วันละ 3 มื้อ

         อาหารเป็นแพลงก์ตอนสัตว์ชนิดหนึ่งชื่อ "โรติเฟอร์" (ชมวิธีการขยายพันธุ์โรติเฟอร์ได้โดยคลิ๊กที่นี่)

         ดูแลลูกปลาด้วยการ ถ่ายน้ำ ถูพื้นบ่อ ดูดตะกอน ทุกวัน ๆ ละ 1 ครั้ง

ลูกปลากะพงขาวอายุ 8 วัน
 
โรติเฟอร์ที่รวบรวมได้
ตักโรติเฟอร์ให้ลูกปลากิน
 
 
การอนุบาลลูกปลากะพงขาวระยะกินโรติเฟอร์&อาร์ทีเมีย (13-17 วันหลังฟักเป็นตัว)
 
ลูกปลากะพงขาวอายุ 14 วัน
มีขนาดโตพอกินอาร์ทีเมียได้
ฟักไข่อาร์ทีเมีย

เมื่อลูกปลากะพงขาวมีอายุประมาณ 13 วัน จะปรับเปลี่ยนอาหาร จาก โรติเฟอร์ ซึ่งมีขนาดเล็กเมื่อเทียบกับขนาดของลูกปลาที่ตัวโตขึ้น เป็น อาร์ทีเมีย ซึ่งมีขนาดเหมาะกับลูกปลาและจัดเตรียมได้ง่ายกว่าโรติเฟอร์ (ภาพซ้ายมือ) โดยอาร์ทีเมียใช้เวลาฟักออกเป็นตัวเพียง 24 ชั่วโมง

การเปลี่ยนอาหารใช้เวลาประมาณ 5 วัน โดยลดจำนวนโรติเฟอร์และเพิ่มจำนวนอาร์ทีเมีย

เก็บเกี่ยวอาร์ทีเมียซึ่งฟักเป็นตัวแล้ว
ตักอาร์ทีเมียให้ลูกปลากิน

สามารถสังเกตุความชอบอาหารของลูกปลากะพงขาวได้จาก จำนวนอาร์ที่เมียที่ให้จะถูกลูกปลากินจนหมดเร็วขึ้น ส่วนจำนวนโรติเฟอร์จะเริ่มเหลือเนื่องจากลูกปลาเปลี่ยนไปกินอาร์ทีเมียแทนแล้ว

 

 

การอนุบาลลูกปลากะพงขาวระยะกินอาร์ทีเมีย (18-30 วันหลังฟักเป็นตัว)
 
คัดขนาดลูกปลา (ตัวเล็กหลุดลงในบ่อ) ส่วนตัวโตติดในขันพลาสติก
นำลูกปลาตัวโตติดในขัน ใส่กะละมังย้ายไปอนุบาลอีกบ่อ

ลูกปลาระยะกินอาร์ทีเมียอย่างเดียว เริ่มมีขนาดตัวที่แตกต่างกัน จึงจำเป็นต้องคัดขนาดลูกปลาออกเป็น 2 กลุ่ม คือ ตัวเล็กกับตัวโต

คัดขนาดลูกปลาด้วยขันพลาสติก หรือแผ่นหนังเจาะรู โดยลูกปลาที่ตัวเล็กจะว่ายน้ำผ่านรูที่เจาะไว้ลงในบ่ออนุบาล ส่วนลูกปลาที่ตัวโตไม่สามารถว่ายน้ำผ่านรู จึงติดอยู่ภายในขันพลาสติก นำไปอนุบาลในบ่ออีกบ่อ (ภาพซ้ายมือ)

 
ลูกปลาระยะนี้เริ่มเปลี่ยนพฤติกรรม จากการลอยตัวกระจายในบ่อเป็นว่ายน้ำรวมกลุ่ม บริเวณผนังบ่อและพื้นบ่อ (ภาพขวามือ)
ลูกปลากะพงขาวอายุ 18 วัน
 
ลูกปลาี้เริ่มเปลี่ยนสีจากดำเป็นน้ำตาล
เมื่อลูกปลากะพงขาวมีอายุใกล้ 1 เดือน สีของลูกปลาีจะเริ่มเปลี่ยนแปลง จากสีดำเป็นสีน้ำตาลอ่อน (ภาพซ้ายมือ)
อาร์ทีเมียตัวโตเต็มวัย

อาหารที่ให้นอกจากจะใช้อาร์ทีเมียแรกฟักแล้ว เมื่อลูกปลากะพงขาวอายุประมาณ 25 วัน สามารถให้อาร์ทีเมียตัวโตเต็มวัยแช่แข็งได้ (ก่อนให้ต้องนำมาละลายก่อน)

การดูแลลูกปลากะพงขาวยังใช้วิธีเหมือนระยะก่อนหน้านี้ คือ ถูพื้นบ่อ ดูดตะกอน เปลี่ยนถ่ายน้ำวันละประมาณ 70 เปอร์เซ็นต์

 
 
 
 
การอนุบาลลูกปลากะพงขาวระยะกินอาร์ทีเมียตัวโต&เนื้อปลาบด (31-60 วันหลังฟักเป็นตัว)
 
 
เมื่อลูกปลากะพงขาวมีอายุประมาณ 1 เดือน เริ่มปรับอาหารจากอาร์ทีเมียตัวโตเป็นเนื้อปลาบด โดยระยะแรกจะผสมเนื้อปลาบดเล็กน้อยในอาร์ทีเมียตัวโต
ให้อาร์ทีเมียผสมเนื้อปลาบด

จากนั้นจึงเริ่มปรับลดปริมาณอาร์ทีเมียตัวโตและเพิ่มเนื้อปลาบด จนกระทั่งลูกปลากะพงขาวสามารถกินแต่เนื้อปลาบดเพียงอย่างเดียวได้ ซึ่งจำเป็นต้องฝึกให้ลูกปลากินเนื้อปลาบดเพื่อสะดวกต่อผู้ซื้อไปเลี้ยง

ลูกปลาที่ฝึกดีแล้วเพียงมีคนมายืนริมบ่อก็จะว่ายน้ำมารวมกลุ่มเพื่อรอกินอาหาร (ภาพล่าง)

ลูกปลากินอาร์ทีเมียผสมเนื้อปลาบด
ลูกปลาที่ฝึกดี ว่ายรวมกลุ่มรออาหาร
 

การดูแลลูกปลายังใช้วิธีคล้ายระยะก่อนหน้านี้ คือ ถูพื้นบ่อ ดูดตะกอน เปลี่ยนถ่ายน้ำวันละประมาณ 70-100 เปอร์เซ็นต์

นอกจากนี้ยังต้องคัดขนาดปลา เพื่อแยกปลาที่มีขนาดใกล้เคียงกันมาเลี้ยงในบ่อเดียวกัน (ภาพขวามือ)

คัดลูกปลากะพงขาว (อายุ 40 วัน)
 
 
การบรรจุและจำหน่าย (ขนาด 2.5 เซนติเมตร ตัวละ 2.50 บาท)
 
ลูกปลากะพงขาว 500 ตัว

การจำหน่ายลูกปลากะพงขาว โดยนับลูกปลาใส่กะละมังจำนวน 500 ตัว แล้วนำลูกปลาบรรจุในถุงพลาสติกขนาด 16x24 นิ้ว

บรรจุลูกปลากะพงขาวขนาด 2.5 เซนติเมตร ในถุงพลาสติกขนาด 16x24 นิ้ว ถุงละ 500 ตัว สามารถลำเลียงได้นานกว่า 5 ชั่วโมง

 

ราคาจำหน่ายลูกปลากะพงขาวขนาด 2.5 เซนติเมตร ตัวละ 2.50 บาท และราคาจะปรับเพิ่มขึ้นตามขนาดความยาวลูกปลาที่เพิ่มขึ้น

ปลากะพงขาวในถุงอัดออกซิเจน
 
 
บทสรุป
 
ปลากะพงขาวในถุงอัดออกซิเจน

การเพาะและอนุบาลลูกปลากะพงขาวในไทยมีมานานกว่า 30 ปีแล้ว ปัจจุบันมีโรงเพาะฟักทั้งของรัฐและเอกชน

ขั้นตอนที่สำคัญการเพาะและอนุบาลลูกปลากะพงขาวอยู่ที่การทำพ่อแม่พันธุ์ รวมทั้งการดูแลและการเตรียมอาหารของลูกปลาในระยะ 2-3 สัปดาห์แรกหลังฟักออกจากไข่

 

เอกสาร

          กรมประมง. 2548. ๗๙ กรมประมง. กรมประมง, กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. 54 หน้า.

          สวัสดิ์ วงศ์สมนึก และสุจินต์ มณีวงศ์. 2515. การทดลองเบื้องต้นในการผสมเทียมปลากะพงขาว (Lates calcarifer Bloch). รายงานประจำปี 2515. สถานีประมงทะเลสงขลา, กรมประมง. หน้า 250-269.

          สวัสดิ์ วงศ์สมนึก และสุจินต์ มณีวงศ์. 2517. การทดลองเพาะพันธุ์ปลากะพงขาว (Lates calcarifer Bloch) โดยวิธีผสมเทียม. รายงานผลการปฏิบัติงานทางวิชาการประจำปี 2516-2517. สถานีประมงทะเลสงขลา, กรมประมง. หน้า 62-83.

          สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. 2536. แนวทางพัฒนาการผลิตและการตลาดปลากะพงขาว. เอกสารเศรษฐกิจการเกษตร เลขที่ 11/2536 กลุ่มงานวิเคราะห์นโยบายและแผนพัฒนาปศุสัตว์และการประมง, กองนโยบายและแผนพัฒนาการเกษตร สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. 102 หน้า.

ศูนย์วิจัยและและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี
ตำบล บางกะจะ อำเภอเมือง จังหวัด จันทบุรี 22000
โทร 0-3945-7987-8 โทรสาร 0-3939-1025
email : chanfisheries@yahoo.com