โรคสัตว์น้ำ โรคสัตว์น้ำ โรคสัตว์น้ำ โรคสัตว์น้ำ

      เนื้อหา "ชุดโรคสัตว์น้ำ" เกิดจากทีมงานของห้องตรวจสุขภาพสัตว์น้ำ ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี ได้บันทึกภาพถ่ายเกี่ยวกับโรคสัตว์น้ำระหว่างการทำงาน และได้นำภาพถ่ายพร้อมข้อมูลส่งให้เผยแพร่ทางเว็บไซต์นี้

เว็บมาสเตอร์ (มิถุนายน 2547)

ซูโอแทมเนียม (Zoothamnium)
สนใจชมโรคสัตว์น้ำอื่น คลิ๊กที่นี่ ห้องตรวจสุขภาพสัตว์น้ำ

      เนื้อหาชุดโรคสัตว์น้ำ หน้านี้เป็นหน้าที่หก เกี่ยวกับปรสิตภายนอกสัตว์น้ำ Zoothamnium spp. บันทึกภาพถ่ายและจัดเตรียมข้อมูลโดย ห้องตรวจสุขภาพสัตว์น้ำ ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี (เผยแพร่ มีนาคม 2548)

 
ซูโอแทมเนียม Zoothamnium
 

   ซูโอแทมเนียม คืออะไร ?

      ซูโอแทมเนียม (Zoothamnium) เป็นโปรโตซัว ใน Genus Zoothamnium มีหลายชนิด พบทั้งในน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็ม ถูกเรียกรวมกันว่า ซูโอแทมเนียม

       ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ซูโอแทมเนียม จัดเป็นปรสิตภานนอก พบเกาะอยู่กับ เหงือก รยางค์ ผิวภายนอก เปลือก ใน กุ้ง ปู ปลา หอย บางครั้งพบลอยเป็นกลุ่มในน้ำ ในบ่อคอนกรีตที่เลี้ยงแพลงก์ตอนสัตว์

   อนุกรมวิธาน

Phylum Ciliophora Doflein, 1901
Subphylum Intramacronucleata Lynn, 1996
Class    Oligohymenophorea de Puytorac et al., 1974
Subclass    Peritrichia Stein, 1859
Order     Sessilida Kahl, 1933
Family    Zoothamniidae Sommer, 1951
Genus    Zoothamnium Bory de St. Vincent, 1826

(Lynn, D.H. and E.B. Small. 1997. A Revised Classification of the Phylum Ciliophora Doflein, 1901)

 

        ซูโอแทมเนียม ถูกนำเสนอจำแนกเป็น Genus Zoothamnium ครั้งแรก โดย Bory de St. Vincent เมื่อปี ค.ศ.1826 โดยลักษณะเด่นคือ เซลล์มารวมกัน (Colony) ด้วยก้านที่มีเส้นในแกนกลางเชื่อมต่อกันตลอดที่เรียกว่า Continuous myoneme ซึ่งเป็นผลให้การเคลื่อนไหวของโคโลนีเหมือนเป็นหนึ่งเดียว เช่น การหดตัวพร้อมกัน

        เหตุที่เซลล์รวมกันเหมือนเป็นหนึ่งเดียวด้วย Continuous myoneme บางรายงานจึงใช้คำว่า Coenobium แทนคำว่า Colony ในซูโอแทมเนียม (Utz, 2003)

 
 
รูปร่างของซูโอแทมเนียม ?

 

     ซูโอแทมเนียม มีรูปร่างแตกต่างกัน ชนิดที่พบบ่อยในบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำเมืองไทย รูปร่างของ Zooids จะคล้ายระฆังหงาย หรือรูปไข่ (ภาพขวามือ ลูกศร A) มีช่องเปิดอยู่ด้านบน มีขนสั้นๆ (Cilia) อยู่โดยรอบ โดย Zooids อยู่รวมกันเรียกว่า Colony ด้วยก้าน (Stalk) ที่มีลักษณะเด่น คือ ภายในก้านมี Continuous Myoneme ที่เชื่อมต่อกัน (ภาพขวามือ ลูกศร B) ซึ่งทำให้เมื่อซูโอแทมเนียมหดตัว จะหดตัวพร้อมกันทั้งโคโลนี

     ซูโอแทมเนียม 1 โคโลนี บางชนิดมี Zooid 1 แบบ เช่น Zoothamnium intermedium Precht, 1935 (Utz, 2003) บางชนิดมี Zooid 2 แบบ หรือ 2 ขนาดที่แตกต่างกัน เช่น Zoothamnium chlamydis (Hu and Song, 2001) หรือ บางชนิดใน 1 โคโลนี มี Zooid 4 แบบ หรือ 4 ขนาด เช่น Zoothamnium alternans (Utz, 2003 อ้างตาม Summers, 1938)

      A : Zooid
      B : Myoneme
 
 
รูปร่าง วงจรชีวิตของ ซูโอแทมเนียม แตกต่างกัน ?


        จากรายงานการศึกษา พบว่าซูโอแทมเนียมมีรูปร่าง วงจรชีวิตที่ต่างกันบ้างในแต่ละชนิด ขอยกตัวอย่าง Zoothamnium intermedium Precht, 1935
 
A. Cilia (ลูกศร) ของ Telotroch
ระยะ Free-swimming (Utz, 2003)
Zoothamnium intermedium Precht, 1935
 

        Utz (2003) ได้ทดลองเลี้ยงและศึกษา Zoothamnium intermedium Precht, 1935 ซึ่งเป็นซูโอแทมเนียมที่ดำรงชีวิตด้วยการเกาะบนโคพีพอด รายงานว่า โคโลนีของซูโอแทมเนียมชนิดนี้มี Zooid เพียงแบบเดียว ซึ่งมีขนาดใกล้เคียงกัน และมีวงจรชีวิตดังนี้

1. ระยะ Free-swimming stage เรียกว่า Telotrochs มีรูปร่างกลม ขนาดกว้าง 25.8-35.7 ไมครอน ยาว 26.7-31.6 ไมครอน มี Cilia เป็นแถบรอบปริเวณปาก (ภาพซ้ายมือ A) Telotrochs จะว่ายน้ำหาที่เกาะเพื่อสร้างโคโลนีใหม่ จากการศึกษาของ Utz (2003) พบว่า Telotrochs ของซูโอแทมเนียมชนิดนี้ จะมีอายุได้ประมาณ 14 ชั่วโมง เพื่อหาที่เกาะ อัตราการลงเกาะสูงที่สุด 32 เปอร์เซ็นต์ เมื่อ Telotrochs มีอายุ 3 ชั่วโมง

2. ระยะ Trophont stage เป็นระยะที่เป็นโคโลนีเกาะบนโคพีพอด รูปร่าง Zooid คล้ายกระดิ่งหรือระฆังหงาย (คล้ายซูโอแทมเนียมที่พบบ่อยในไทย) ขนาด กว้าง 16.7-31.1 ไมครอน ยาว 31.2-54.7 ไมครอน เชื่อมต่อด้วยก้าน (Stalk) และเกาะติดโคพีพอดด้วย Basal stalk ที่มีลักษณะเป็นแผ่นบางๆ และอาจพบแบคทีเรียเกาะบนแผ่นนี้ด้วย เมื่อโคพีพอดที่ซูโอแทมเนียมชนิดนี้เกาะอยู่ตาย ภายใน 2 ชั่วโมง จะเริ่มเกิด Telotrochs ว่ายน้ำอิสระ เพื่อหาที่เกาะใหม่ เนื่องจากเป็นซูโอแทมเนียมชนิดที่เลือกเกาะกับสิ่งมีชีวิต

 
 
 
วิธีการตรวจ ?
 
         การตรวจทำได้ง่ายมาก โดยตัดชิ้นส่วนสัตว์น้ำหรือขูดบริเวณผิว ที่สงสัยว่ามีซูโอแทมเนียมเกาะ ทำ wet mount ส่องด้วยกล้องจุลทรรศน์ ตามขั้นตอนด้านล่าง
 
ตัดเหงือกกุ้งที่สงสัยว่ามีซูโอแทมเนียม

1. ตัดชิ้นส่วนสัตว์น้ำประมาณ 0.5 เซนติเมตร หรือ ขูดผิวภายนอกที่สงสัยว่ามีซูโอแทมเนียมเกาะ หรือ หากสงสัยว่า ในน้ำอาจมี โคโลนีของซูโอแทมเนียม ปะปน ซึ่งจะมองด้วยตาเปล่าเห็นเป็นปุยขาวๆ ขนาดเล็ก ก็ใช้ Pasteur pipette ดูดน้ำขึ้นมา

ชิ้นส่วนกุ้ง (เหงือก ขาว่ายน้ำ แพนหาง)

2. วางชิ้นส่วนของสัตว์น้ำ หรือเมือกที่ขูดจากผิวบนแผ่นสไลด์ หรือหยดน้ำที่สงสัยว่ามีโคโลนีซูโอแทมเนียมปะปนลงในสไลด์

3. ส่องด้วยกล้องจุลทรรศน์กำลังขยาย 40 - 100 เท่า (4X10 - 10x10)
 
 
 
วิธีการป้องกัน และ รักษา ?

        เอกสารส่วนมากแนะนำให้ใช้ฟอร์มาลิน แบบแช่ระยะยาวกับแช่ระยะสั้น

         แช่ระยะยาว ใช้ฟอร์มาลินความเข้มข้น 25-50 พีพีเอ็ม แช่ตลอด

         แช่ระยะสั้น ใช้ฟอร์มาลินความเข้มข้นมากกว่า 100 พีพีเอ็ม แช่ 30 นาที - 4 ชั่วโมง เช่น แช่แม่พันธุ์กุ้ง 150 พีพีเอ็ม 30 นาที โดยเป่าลมแรงๆ

        การใช้ฟอร์มาลินต้องระวังความเป็นพิษต่อสัตว์น้ำที่ต่างกันทั้งชนิดและอายุสัตว์น้ำ

 
 
 
วิธีการรักษา ? (จากงานทดลอง)
 
        วัชริยา ภูรีวิโรจน์กุล และคณะ (2547) ใช้แผ่นพลาสติกให้ Zoothamnium sp. เกาะและใช้สารสกัดตะไคร้หอมในการกำจัด Zoothamnium sp. โดยใช้วิธีการสกัด 2 วิธี คือ สกัดโดยใช้ไอน้ำ และสกัดโดยใช้ soxhlet extractor ซึ่งใช้เอทิลแอลกอฮอล์เป็นตัวทำลาย พบว่าสารสกัดตะไคร้หอมที่ได้จากการสกัดด้วยวิธี soxhlet มีความเข้มข้นที่เหมาะสม 0.008 กรัม/ลิตร ในการกำจัด Zoothamnium sp. ให้หมดภายใน 24 ชั่วโมง ได้ดีกว่าการสกัดโดยใช้ไอน้ำ ที่ใช้ความเข้มข้นที่เหมาะสม 1.8 กรัม/ลิตร ในการกำจัด Zoothamnium sp. ให้หมดภายใน 24 ชั่วโมง
 
        วัชริยา ภูรีวิโรจน์กุล และคณะ (2547) ศึกษาการใช้สมุนไพรทั้ง 5 ชนิด ได้แก่ พญายอ ใบฝรั่ง สาบเสือ ตะไคร้หอม และ ใบหูกวาง เพื่อกำจัด Zoothamnium sp. พบว่าตะไคร้หอมให้ผลในการกำจัดดีที่สุดคือใช้ปริมาณ 0.006 กรัม/ลิตร สามารถทำให้ปริมาณของ Zoothamnium sp. ลดลง 99.28% ภายใน 24 ชั่วโมง รองลงมาได้แก่ พญายอ, ใบฝรั่ง, ใบหูกวาง และสาบเสือ โดยใช้ปริมาณ 3, 5.034, 5.38 และ 7.2 กรัม/ลิตร เพื่อที่จะทำให้ปริมาณของ Zoothamnium sp. ลดลง 100% ภายใน 24 ชั่วโมง
 

        พนัส ธรรมกีรติวงศ์ และเรณู จันทรวิมูล (2544) ศึกษาผลของไตรฟลูราลินต่อซูโอแทมเนียมในห้องปฏิบัติการ โดยใช้เชือกฟางเป็นซับสเตรท พบว่า
ไตรฟลูราลิน 0.015 พีพีเอ็ม ไม่สามารถลดซูโอแทมเนียมหลังจากใส่สาร 24 และ 48 ชั่วโมง
ไตรฟลูราลิน 0.030 และ 0.060 พีพีเอ็ม สามารถลดซูโอแทมเนียมหลังจากใส่สาร 24 ชั่วโมง ร้อยละ 91.15 และ 98.30 (p<0.05) ตามลำดับ เมื่อเทียบกับก่อนใส่สาร และที่ 48 ชั่วโมง ค่าเฉลี่ยปริมาณซูโอแทมเนียมกลับเพิ่มขึ้นจากชั่วโมงที่ 24 เล็กน้อย แต่ก็ยังลดลงจากก่อนให้สารไตรฟลูราลิน (p<0.05) ร้อยละ 71.07 และ 95.73 ตามลำดับ

 
 
สนใจเนื้อหาชุดโรคสัตว์น้ำอื่น คลิ๊กที่นี่
 
ภาพถ่ายของศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี
สงวนสิทธิ์ห้ามนำภาพถ่ายไปใช้
โดยไม่ได้รับอนุญาต
 

เอกสารอ้างอิง

        กรมประมง. การใช้ยาและเคมีภัณฑ์ในการเพาะเลี้ยงกุ้งทะเล. กรมประมง กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. หน้า 37.
        พนัส ธรรมกีรติวงศ์ และเรณู จันทรวิมูล. 2544. คุณภาพน้ำบางประการในน้ำเลี้ยงกุ้งกุลาดำและผลของไตรฟลูราลินต่อซูโอแทนเนียมในห้องปฏิบัติการ. การประชุมทางวิชาการของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ครั้งที่ 39 5-7 กพ. 2544 รายงานผลการวิจัยสาขาสัตว์ สาขาสัตวแพทยศาสตร์ และสาขาประมง หน้า 719-725.

        วัชริยา ภูรีวิโรจน์กุล, สุรพล วิเศษสรรค์, นนทวิทย์ อารีย์ชน และสุนทรีย์ ภักตร์ผ่อง. 2547. ประสิทธิภาพของสารสกัดตะไคร้หอมเพื่อควบคุม Zoothamnium sp. ในกุ้งกุลาดำระยะ PL15. ว.สงขลานครินทร์ วทท. 2547. 26(3): หน้า 431-437.
         วัชริยา ภูวิโรจน์กุล ,สุรพล วิเศษสรรค์ และ นนทวิทย์ อารีย์ชน. 2547. ประสิทธิภาพของพืชสมุนไพรบางชนิดในการกำจัด Zoothamnium sp.และความเป็นพิษ ในลูกกุ้งกุลาดำ (Penaeus monodon Fabricius). การประชุมทางวิชาการกุ้งทะเลแห่งชาติ ครั้งที่ 5
29-30 มีค. 2547 โรงแรมมิราเคิล แกรนด์ คอนเวนชั่น กรุงเทพ. ศูนย์พันธุวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ (BIOTEC). น. 21-30.
       Hu, Xiaozhong and Weibo Song. 2001. Description of Zoothamnium chlamydis sp. n. (Protozoa:Ciliophora Peritrichida) an Ectocommensal Peritrichos Ciliate from Cultured Scallop in North China. Acta Protozool. (2001) 40: 215-220. 
       Utz, Laura Roberta Pinto. 2003. Identification, Life History, and Ecology of Peritrich Ciliates as Epibionts on Calanoid Copepods in the Chesakeke Bay.Dissertation submitted of the Faculty of the Graduate School of the University of Maryland, College Park in partial fulfillment of tha requirements for the degree of Doctor of Philosophy. 187 p.

 
ศูนย์วิจัยและและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี
ตำบล บางกะจะ อำเภอเมือง จังหวัด จันทบุรี 22000
โทร 0-3945-7987-8 โทรสาร 0-3939-1025
email : crchantaburi@dof.thaigov.net หรือ chanfisheries@yahoo.com