โรคสัตว์น้ำ โรคสัตว์น้ำ โรคสัตว์น้ำ โรคสัตว์น้ำ

      เนื้อหา "ชุดโรคสัตว์น้ำ" เกิดจากทีมงานของห้องตรวจสุขภาพสัตว์น้ำ ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี ได้บันทึกภาพถ่ายเกี่ยวกับโรคสัตว์น้ำระหว่างการทำงาน และได้นำภาพถ่ายพร้อมข้อมูลส่งให้เผยแพร่ทางเว็บไซต์นี้

เว็บมาสเตอร์ (มิถุนายน 2547)

เห็บระฆัง Trichodina spp.
สนใจชมโรคสัตว์น้ำอื่น คลิ๊กที่นี่ ห้องตรวจสุขภาพสัตว์น้ำ

      เนื้อหาชุดโรคสัตว์น้ำ หน้านี้เป็นหน้าที่เจ็ด เกี่ยวกับปรสิตภายนอกสัตว์น้ำ Trichodina spp. บันทึกภาพถ่ายและจัดเตรียมข้อมูลโดย ห้องตรวจสุขภาพสัตว์น้ำ ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี (เผยแพร่ 2548)

 
เห็บระฆัง Trichodina spp.
 

   เห็บระฆัง คืออะไร ?

      เห็บระฆัง (Trichodina spp.) เป็นโปรโตซัว ใน Genus Trichodina มีประมาณ 170 ชนิด มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง ระหว่าง 30 - 110 ไมครอน พบแพร่กระจายอยู่ทั่วโลก ทั้งในน้ำจืด และน้ำเค็ม

       ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เห็บระฆังจัดเป็นปรสิตภายนอก ส่วนมากพบเกาะอยู่กับปลาที่ เหงือก ผิว ครีบ หากมีจำนวนมากสามารถทำให้ปลาตายได้

   อนุกรมวิธาน

Phylum Ciliophora Doflein, 1901
Subphylum Intramacronucleata Lynn, 1996
Class    Oligohymenophorea de Puytorac et al., 1974
Subclass    Peritrichia Stein, 1859
Order     Mobilida Kahl, 1933
Family    Trichodinidae Claus, 1874
Genus    Trichodina Ehrenberg, 1838

(Lynn, D.H. and E.B. Small. 1997. A Revised Classification of the Phylum Ciliophora Doflein, 1901)

 
 
 
รูปร่างของเห็บระฆัง เมื่อมองจากด้านข้าง ?

     เมื่อมองจากด้านข้าง จะเห็นเห็บระฆังมีลักษณะเหมือน ระฆัง หมวก จานบิน ถ้วยคว่ำ (ภาพขวามือ) หรือ บางชนิดอาจแบนคล้ายจานคว่ำ

 

เห็บระฆัง มองจากด้านข้าง
 
รูปร่างของเห็บระฆัง เมื่อมองจากด้านบน หรือด้านล่าง ?

     เมื่อมองจากด้านล่าง จะเห็นเห็บระฆังมีลักษณะเหมือนวงกลม (ภาพขวามือ) มองเห็นขน (Cilia) อยู่โดยรอบ และมองเห็นแผ่นยึดเกาะ ที่เรียกว่า Adhesive disc ซึ่งมีแผ่นคล้ายตะขอจำนวนมาก ที่เรียกว่า Denticles (ภาพขวามือ) เรียงกันเป็นวงกลม เรียกว่า Denticulate ring ซึ่ง Denticles นี่เองที่สร้างบาดแผลให้กับสัตว์น้ำที่ถูกเห็บระฆังเกาะ

     ลักษณะและจำนวนของ Denticles เป็นส่วนหนึ่งที่ใช้จำแนกชนิดเห็บระฆัง

 

เห็บระฆัง มองจากด้านล่าง
 
ขนาดเซลล์และ Adhesive disc ของเห็บระฆัง (ไมครอน)
 
  T. claviformis T. jadranica T. canningensis
เส้นผ่านศูนย์กลางเซลล์ 74.7-100.9 26-40 47.0-56.1
เส้นผ่านศูนย์กลาง Adhesive disc 51.1-66.8 21-29 40.8-47.9
เส้นผ่านศูนย์กลาง Denticulate ring 28.2-43.9 13-17 28.6-35.7
  Dobberstein & Plam 2000 Asmat 2001 Asmat 2001
 
 
การขยายพันธุ์ของ เห็บระฆัง ?


        จากรายงานการศึกษา พบว่า เห็บระฆัง มีการขยายพันธุ์ด้วยการแบ่งตัว (Binary Fission) จากหนึ่งเป็นสอง ขอยกตัวอย่างการขยายพันธุ์ของเห็บระฆัง Trichodina claviformis ในการศึกษาของ Dobberstein and Plam, 2000

 

     เห็บระฆังที่สมบูรณ์ ก่อนแบ่งตัว Denticulate ring จะมี Denticles เรียงติดกันเป็นวงกลม (ภาพขวามือ A) แต่เมื่อแบ่งตัวแล้ว นอกจากเห็บระฆังจะมีขนาดเล็กลงแล้ว Denticulate ring จากที่มี 1 วง จะเพิ่มเป็น 2 วง โดย Denticulate ring วงใน มีจำนวน Denticles ลดลงครึ่งหนึ่ง (ภาพขวามือ B) ส่วนวงนอกที่สร้างขึ้นใหม่มี Denticles ขนาดเล็กเกิดขึ้น เพื่อที่เห็บระฆังจะมี Denticles จำนวนเท่าเดิม (Dobberstein and Plam, 2000)

จำนวน Denticles ของเห็บระฆัง
A : ก่อนแบ่งตัว           B : หลังแบ่งตัว
(วาดจากภาพถ่ายของ Dobberstein & Plam, 2000)
 
 
 
การเคลื่อนที่ของ เห็บระฆัง ?

     เห็บระฆังมีการเคลื่อนที่ 2 ลักษณะ

1. เมื่อเกาะบนเจ้าบ้าน เห็บระฆังอาจเกาะอยู่นิ่งๆ หรืออาจเคลื่อนที่ไปมาอย่างรวดเร็วบนผิวเจ้าบ้านที่เกาะ บางครั้งพบว่าว่ายน้ำออกไปแล้วลงมาเกาะใหม่

2. เมื่ออยู่ในน้ำ เห็บระฆังเคลื่อนที่ในน้ำได้โดยอาศัย Cilia ว่ายน้ำไปข้างหน้าหรือพลิกตัวกลับไปมา (ภาพขวามือ)

เห็บระฆังกำลังเคลื่อนที่ในของเหลว
 
 
 
วิธีการตรวจ ?
 
         การตรวจทำได้ง่ายมาก โดยตัดชิ้นส่วนสัตว์น้ำ โดยเฉพาะเหงือกปลา หรือขูดบริเวณผิว ที่สงสัยว่ามีเห็บระฆังเกาะ ทำ wet mount ส่องด้วยกล้องจุลทรรศน์ ตามขั้นตอนด้านล่าง
 
ตัดเหงือกปลาที่สงสัยว่ามีเห็บระฆัง

1. ตัดชิ้นส่วนสัตว์น้ำ เช่น เหงือกปลา หรือ ขูดเมือกจากผิวภายนอกที่สงสัยว่ามีเห็บระฆังเกาะ

ชิ้นส่วนเหงือกปลา (บน) และเมือก (ล่าง)

2. วางชิ้นส่วนของสัตว์น้ำ หรือเมือกที่ขูดจากผิวบนแผ่นสไลด์

เหงือกปลาที่มีเห็บระฆังและอิ๊กเกาะ

3. ส่องด้วยกล้องจุลทรรศน์ กำลังขยาย 100 - 400 เท่า สำหรับการตรวจเหงือกปลาที่คาดว่ามีเห็บระฆังเกาะ ควรตรวจด้วยความรวดเร็วเพราะเห็บระฆัง อาจว่ายออกจากเหงือกปลาได้ ซึ่งต้องตรวจดูในของเหลวที่กระจายด้วย

สาเหตุที่ต้องใช้กำลังขยายกล้องจุลทรรศน์ค่อนข้างสูง เนื่องจากเห็บระฆังมีขนาดเล็ก (ภาพซ้ายมือ เทียบขนาดของเห็บระฆังกับอิ๊กที่ทำให้เกิดโรคจุดขาว)

 
 
 
วิธีการป้องกัน และ รักษา ?

        มานพ (2544) แนะนำให้ใช้ฟอร์มาลีน

         แช่ระยะยาว ใช้ฟอร์มาลีน 25-50 ซีซี ต่อน้ำ 1,000 ลิตร แช่ 24 ชั่วโมง

         แช่ระยะสั้น ใช้ฟอร์มาลีน 150-200 ซีซี ต่อน้ำ 1,000 ลิตร แช่ 1 ชั่วโมง

        การใช้ฟอร์มาลินต้องระวังความเป็นพิษต่อสัตว์น้ำที่ต่างกันทั้งชนิดและอายุสัตว์น้ำ

 

การกำจัดเห็บระฆัง ประไพศิริ (2546)

น้ำเกลือ 2.5 % หรือ อะซีติก เอซิดเข้มข้น 1:5,000 นาน 10-15 นาที

ด่างทับทิม 2-3 พีพีเอ็ม แช่ทิ้งไว้

 
 
 
วิธีการรักษา ? (จากงานทดลอง)
 

       (Diggles, 2000) ทดลองกำจัดเห็บระฆัง (Trichodina sp.) ในลูกปลา Turbot ขนาดความยาวเฉลี่ย 5.3 เซนติเมตร ที่โรงเพาะฟักในนิวซีแลนด์ 12 วิธี ผลปรากฏว่า
      การแช่ด้วยฟอร์มาลีน 200 พีพีเอ็ม นาน 30 นาที (Diggles ผู้ทดลองแนะนำวิธีนี้สำหรับปลา Turbot)
      การแช่ด้วยฟอร์มาลีน 200 พีพีเอ็ม นาน 60 นาที
      การแช่ด้วยฟอร์มาลีน 25 พีพีเอ็ม ร่วมกับมาลาไคท์กรีน 0.08 มก./ลิตร นาน 24 ชั่วโมง
ทั้ง 3 วิธี สามารถกำจัดเห็บระฆังได้หมด 100 % โดยไม่มีอันตรายต่อลูกปลา

       ส่วนการแช่ด้วย คอปเปอร์ซัลเฟต 3 พีพีเอ็ม 6 ชั่วโมง, แช่น้ำจืด 15 นาที, Nifurpirinol 1 พีพีเอ็ม 1 ชั่วโมง, Nifurpirinol 0.1 พีพีเอ็ม 24 ชั่วโมง ถึงแม้ไม่มีอันตรายต่อลูกปลา แต่ไม่สามารถกำจัดเห็บระฆังได้หมด 100 %

       ส่วนการแช่ด้วยฟอร์มาลีน 25 พีพีเอ็ม ร่วมกับมาลาไคท์กรีน 0.8 มก./ลิตร นาน 6 และ 24 ชั่วโมง ถึงแม้สามารถกำจัดเห็บระฆังได้หมด 100 % แต่ก็มีอันตรายต่อลูกปลา ทำให้ลูกปลา Turbot ตายได้

 
 
สนใจเนื้อหาชุดโรคสัตว์น้ำอื่น คลิ๊กที่นี่
 
ภาพถ่ายของศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี
สงวนสิทธิ์ห้ามนำภาพถ่ายไปใช้
โดยไม่ได้รับอนุญาต
 

เอกสารอ้างอิง

        ประไพสิริ สิริกาญจน. 2546. ความรู้เรื่องปรสิตของสัตว์น้ำ. ภาควิชาชีววิทยาประมง คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน. 270 หน้า.
        มานพ ตั้งตรงไพโรจน์. 2544. การใช้ยาและสารเคมีในการควบคุมและรักษาโรคระบาดในปลาน้ำจืด. เอกสารวิชาการฉบับที่ 3/2544 กรมประมง กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. 67 หน้า.
       Asmat, G. S. M..2001. Trichodina porocephalusi sp. n. (Ciliophora : Trichodinidae) from an Indian Flathead Sleeper, Ophiocara porocephalus (Valenciennes) (Eleotrididae). Acta Protozoologica. (2001) 40 : 297-301.
        Asmat, G. S. M..2001. Trichodina canninggensis sp. n. (Ciliophora : Trichodinidae) from an Indian Estuarine Fish, Mystus gulio (Hamilton) (Bagridae). Acta Protozoologica. (2001) 40 : 147-151.
        Diggles B. K.2000. Chemotherapy of the Ciliate Trichodina sp. on juvenile turbot (Colistium nudipinnis) with notes on the susceptibility of fish with abnormal pigmentation. New Zealand Journal of Marine and Freshwater Research. (2000) 34:645-652.
        Dobberstein, R. C. and Harry W. Plam. 2000. Trichodinid ciliates (Pertrichia : Trichodinidae) from the Bay of Kie, with discription of Trichodina claviformis sp. n.Folia Parasitologica (2000) 47 : 81-90.

 
ศูนย์วิจัยและและพัฒนาประมงชายฝั่งจันทบุรี
ตำบล บางกะจะ อำเภอเมือง จังหวัด จันทบุรี 22000
โทร 0-3945-7987-8 โทรสาร 0-3939-1025
email : crchantaburi@dof.thaigov.net หรือ chanfisheries@yahoo.com