คำนิยามและการจำแนกเครื่องมือประมงทะเลของไทย 2540

หมายถึง อุปกรณ์ใดๆ ก็ตาม ที่ช่วยในการดักจับทรัพยากรสัตว์น้ำที่อาศัยอยู่ในทะเลขึ้นมาใช้ประโยชน์ ทรัพยากรสัตว์ทะเลของไทย มีความหลากหลายในชนิดและประเภท แหล่งที่อยู่อาศัย และลักษณะการดำรงชีวิตตามธรรมชาติ การนำทรัพยากรสัตว์น้ำแต่ละประเภทมาใช้ประโยชน์อย่างมีประสิทธิภาพ จึงจำเป็นต้องมีการออกแบบเครื่องมือประมงเพื่อการใช้ปฏิบัติงานอย่างเหมาะสมกับประเภทของสัตว์น้ำที่ต้องการ ด้วยเหตุนี้ ชาวประมงทะเลของไทยจึงมีการใช้เครื่องมือประมงประเภทต่างๆ กันมากมาย ขึ้นอยู่กับสัตว์น้ำเป้าหมาย เครื่องมือประมงทะเลตามที่กรมประมงจัดจำแนกไว้ 13 ชนิด จึงมีความแตกต่างกันตามประเภทของทรัพยากรเป้าหมาย วัสดุและโครงสร้างของเครื่องมือประมง ตลอดจนวิธีปฏิบัติการจับสัตว์น้ำ ดังนี้


  1. ประเภทอวนล้อมจับ (Surrounding Nets)
  2. ประเภทอวนกางกั้นแล้วลาก (Seine Nets)
  3. ประเภทอวนลาก (Trawl Nets)
  4. ประเภทคราด (Dredges)
  5. ประเภทอวนช้อน อวนยก (Lift Nets)
  6. ประเภทอวนครอบ (Falling Nets)
  7. ประเภทอวนติดตา (Gill Nets and Entangling Nets)
  8. ประเภทอวนรุน (Push Nets)
  9. ประเภทลอบ (Traps, Pots)
  10. ประเภทโป๊ะ (Pound Nets or Set Nets)
  11. ประเภทโพงพาง (Set Bag Nets or Stow Nets)
  12. ประเภทเบ็ด (Hook and Lines)
  13. ประเภทเบ็ดเตล็ด (Miscellaneous Gears)

1. ประเภทอวนล้อมจับ (Surrounding Nets)
อวนล้อมจับ มีลักษณะเป็นผืนอวนคล้ายสี่เหลี่ยมผืนผ้า เวลาใช้งานจะปล่อยผืนอวนล้อมรอบสัตว์น้ำ แล้วทำการปิดด้านล่างของผืนอวน มี 2 แบบ คือ
1.1 อวนล้อมจับมีสายมาน (Purse Seines)
1.1.1 อวนล้อมจับขนาดตาเล็กกว่า 10 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนล้อมจับปลากะตัก
1.1.2 อวนล้อมจับขนาดตา 10.0-24.9 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนล้อมลูกหมา อวนล้อมหมึก และอวนล้อมหางยาวหรืออวนล้อมตะเกียง
1.1.3 อวนล้อมจับขนาดตา 25.0-29.9 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนดำ อวนล้อมซั้ง และอวนตังเก (ใช้เรือสองลำวางอวน)
1.1.4 อวนล้อมจับขนาดตา 30.45 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนเขียวหรืออวนล้อมจับปลาทู
1.1.5 อวนล้อมจับขนาดตาใหญ่กว่า 45 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนล้อมจับปลาโอ

1.2 อวนล้อมจับไม่มีสายมาน (Lampara Nets)
1.2.1 อวนล้อมจับไม่มีสายมานขนาดตาอวนไม่เกิน 10 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนล้อมจับปลากะตักแบบกลัดตะขอ
1.2.2 อวนล้อมจับไม่มีสายมานขนาดตาใหญ่กว่า 10 มิลลิเมตร ได้แก่ อวนล้อมปลาหลังหิน

2. ประเภทอวนกางกั้นแล้วลาก (Seine Nets)
อวนกางกั้นแล้วลาก หมายถึง เครื่องมืออวนที่ปล่อยกางกั้นสัตว์น้ำ แล้วทำการฉุด ลากปลายสุดของผืนอวนข้างใดข้างหนึ่ง หรือทั้งสองข้างเข้าหาฝั่ง หรือเรือ แบ่งเป็น 2 ชนิด คือ
2.1 อวนทับตลิ่ง (Beach Seines) บางแห่งเรียกว่า อวนเข็น ที่พบมากมี 2 แบบ คือ แบบที่ใช้จับปลากะตัก หรือเคย และแบบที่ใช้จับปลากระบอก
2.2 ผ้าบางเจียดเคย หรือ ผ้าบาง

3. ประเภทอวนลาก (Trawl Nets)
อวนลาก หมายถึง เครื่องมืออวนที่มีลักษณะคล้ายถุง เวลาทำงานจะใช้เรือลากจูงให้เคลื่อนที่ไปข้างหน้าอย่างต่อเนื่อง มี 3 แบบ คือ
3.1 อวนลากคู่ (Pair Trawls) หมายถึง อวนลากที่ใช้เรือสองลำช่วยถ่างปากอวน
3.2 อวนลากแผ่นตะเฆ่ (Otter Board Trawls) หมายถึง อวนลากที่ใช้แผ่นตะเฆ่ช่วยถ่างปากอวน ได้แก่ อวนลากปลา อวนลากกุ้ง อวนลากเคย และอวนลากแมงกะพรุน
3.3 อวนลากคานถ่าง (Beam Trawls) หมายถึง อวนลากที่ใช้คานช่วยถ่างปากอวน ได้แก่ อวนลากคานถ่างแบบลากกุ้ง (บางแห่งเรียกว่า อวนลากข้างหรืออวนลากแขก) และอวนลากคานถ่างแบบลากแมงกะพรุน (ชาวประมงเรียกว่า อวนลากจอหนัง)

4. ประเภทคราด (Dredges)
คราด หมายถึง เครื่องมือประมงที่มีลักษณะคล้ายตะแกรง ทำการประมงโดยวิธีขูด แซะ เพื่อจับสัตว์น้ำที่อยู่ใต้ผิวดิน โดยใช้แรงคนหรือเครื่องยนต์ มี 3 แบบ คือ
4.1 คราดหอยลาย (Short-Necked Clam Dredges)
4.2 คราดหอยแครง (Ark Shell Dredges) แบ่งออกได้เป็น 2 แบบ คือ คราดหอยแครงแบบมีด้าม และคราดหอยแครงแบบไม่มีด้าม
4.3 คราดหอยอื่นๆ (Other Dredges) ได้แก่ คราดหอยเสียบ คราดหอยตลับ

5. ประเภทอวนช้อน อวนยก (Lift Nets)
อวนช้อน อวนยก หมายถึง เครื่องมือประมงที่ใช้ผืนอวนที่มีลักษณะและรูปร่างเป็นสี่เหลี่ยม หรือ กลม เวลาใช้งานจะวางอวนทิ้งไว้ในแนวดิ่งหรือแนวราบ แล้วยก หรือดึงอวนขึ้นทันทีเมื่อทำการจับสัตว์น้ำ มี 7 แบบ คือ
5.1 อวนช้อนปลากะตัก (Anchovy Lift Nets) บางแห่งเรียกว่าอวนยก เป็นเครื่องมือที่ดัดแปลงมาจากอวนยกหรืออวนช้อนหมึก
5.2 อวนช้อนปลาจะละเม็ดดำ (Black Pomfret Lift Nets)
5.3 บาม (Mullet Lift Nets) มีลักษณะคล้ายยอขนาดใหญ่แต่ไม่มีคันยอ
5.4 จั่นปู ยอปู แร้วปู (Crab Lift Nets) ทางภาคตะวันออกนิยมเรียกว่า จั่น ส่วนทางภาคใต้เรียกว่า ยอ หรือหยอง
5.5 จั่นหอยหวาน (Ivory Shell Lift Nets)
5.6 สวิง (Dip Nets) ได้แก่ สวิงช้อนแมงกะพรุน สวิงช้อนเคย สวิงช้อนลูกปลากะรัง สวิงช้อนหมึก สวิงช้อนปลากระบอก เป็นต้น
5.7 ยอยกปลา และยอยกเคย (Fish Lift Nets and Acetes Lift Nets)

6. ประเภทอวนครอบ (Falling Nets)
อวนครอบ เป็นเครื่องมือประมงที่มีลักษณะคล้ายแห หรือกล่อง เวลาใช้จับสัตว์น้ำ จะปล่อยอวนลงจากด้านบนเพื่อครอบสัตว์น้ำที่อยู่ด้านล่าง มี 4 แบบ คือ
6.1 อวนครอบหมึก (Squid Falling Nets)
6.2 อวนครอบปลากะตัก หรืออวนมุ้งปลากะตัก (Anchovy Falling Nets)
6.3 แหยักษ์ (Large Cast Nets)
6.4 แหอื่นๆ (Other Cast Nets) ได้แก่ แหกุ้ง แหปลากระบอก และแหหมึก

7. ประเภทอวนติดตา (Gill Nets and Entangling Nets)
อวนติดตา หมายถึง เครื่องมือประมงที่มีลักษณะเป็นผืนอวนคล้ายสี่เหลี่ยมผืนผ้า เวลาใช้งานจะวางขวางหรือปิดล้อมสัตว์น้ำ เพื่อให้สัตว์น้ำว่ายชนแล้วติดหรือพันตาอวน เครื่องมือประเภทนี้ได้แก่ เครื่องมือที่นิยมเรียกว่า ข่าย อวนลอย อวนจม กัด และอวนล้อมติดหรืออวนติด แบ่งเป็น 3 ประเภท คือ
7.1 อวนลอย (Drift Gill Nets) ได้แก่
อวนลอยปลาอินทรี (Spanish Mackerel Gill Nets)
อวนอวนลอยปลากะพงขาว (Sea Bass Gill Nets)
อวนลอยปลาจะละเม็ด (Pomfret Gill Nets)
อวนลอยปลากุเรา (Fourfinger Treadfin Gill Nets)
อวนลอยปลาทู (Indo-Pacific Mackerel Gill Nets)
อวนลอยปลาลัง (Indian mackerel Gill Nets)
อวนลอยปลาดาบลาว (Dorab Drift Gill Nets)
อวนลอยปลาเกล็ดขาว (White Sardine Gill Nets)
อวนลอยปลาหลังหิน (Rocky Fish Drift Gill Nets)
7.2 อวนจม (Bottom Gill Nets) ได้แก่
อวนจมปลาเห็ดโคน (Sand Whiting Gill Nets)
อวนจมปลา (Rocky Fish Set Gill Nets) (บางแห่งเรียกว่า อวนถ่วง)
อวนจมปู (Crab Gill Nets)
อวนจมกุ้ง (Shrimp Trammel Nets) (ชาวประมงเรียกว่าอวนกุ้ง หรืออวนลอยกุ้ง)
อวนจมหมึก (Squid Trammel Nets)
อวนจมกุ้งมังกร (Lobster Gill Nets)
7.3 จำพวกอวนชนิดอื่นๆ (Other Gill Nets) ได้แก่
อวนปลากระบอก (Mullet Gill Nets) (ทางภาคใต้เรียกว่า อวนปลาซา)
อวนปลาหลังเขียว (Sardine Gill Nets)
และอวนล้อมติดปลาทู (Indo-Pacific Mackerel Encircling Gill Nets)

8. ประเภทอวนรุน (Push Nets)
อวนรุน มีลักษณะคล้ายถุง ปากอวนประกอบกับคันรุน ติดตั้งบริเวณหัวเรือ จับสัตว์น้ำโดยวิธีผลักด้วยแรงคน หรือเครื่องยนต์ เครื่องมืออวนรุนแบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ
8.1 อวนรุนใช้เรือกล (Push Net with Engine)
หมายถึง อวนรุนที่ใช้เรือกลผลักดันเครื่องมืออวนให้เคลื่อนไปข้างหน้าขณะทำการจับสัตว์น้ำ เครื่องมือชนิดนี้พัฒนามาจาก ระวะ หรือชิป ได้แก่ อวนรุนกุ้ง อวนรุนเคย
8.2 อวนรุนไม่ใช้เรือกล (Push Net without Engine or Hand Push Nets)
หมายถึง อวนรุนที่ใช้แรงคนผลักดันเครื่องมืออวนให้เคลื่อนที่ขณะทำการจับสัตว์น้ำ ได้แก่ อวนรุนแบบรุนกุ้ง และแบบรุนเคย

9. ประเภทลอบ (Traps, Pots)
ลอบ มีลักษณะเป็นโครงรูปทรงต่างๆ ใช้วัสดุหุ้มโดยรอบ มีส่วนที่เรียกว่า “งา” เป็นช่องให้สัตว์น้ำเข้า ลอบมี 5 แบบ คือ
9.1 ลอบปลา (Fish Traps) ได้แก่ ลอบลูกปลากะรัง (เก๋า) และลอบปลาขนาดใหญ่
9.2 ลอบหมึก (Squid Traps) ใช้จับหมึกหอมและหมึกกระดอง
9.3 ลอบกุ้ง (Shrimp Traps) ทางภาคใต้เรียกว่า ลอบยืน หรือไซนั่ง
9.4 ลอบปู (Crab Traps) แบ่งตามลักษณะรูปร่างได้ 3 แบบคือ ลอบป่า หรือ ไซนอน เชงเลง และ ลอบปูแบบพับได้
9.5 ลอบหอย (Ivory Shell Traps) ใช้จับหอยมีเพียงชนิดเดียวคือ ลอบหอยหวาน

10. ประเภทโป๊ะ (Pound Nets or Set Nets)
เครื่องมือโป๊ะ เป็นเครื่องมือประจำที่ประกอบด้วย ส่วนของลูกขังเป็นรูปทรงต่างๆ มีส่วนปีกเป็นทางนำให้สัตว์น้ำเข้าสู่ลูกขัง เครื่องมือชนิดนี้แบ่งออกได้เป็น 2 ชนิดคือ
10.1 โป๊ะน้ำตื้น (Shallow Waters Pound Nets or Shallow Waters Set Nets)
หมายถึง โป๊ะที่มีระดับความลึกของน้ำในลูกขังไม่เกินสามเมตร เมื่อน้ำลงต่ำสุด บางแห่งเรียกว่า โป๊ะน้ำแห้ง หรือโป๊ะน้ำขอด
10.2 โป๊ะน้ำลึก (Deep Waters Pound Nets or Deep Waters Set Nets)
หมายถึง โป๊ะที่มีระดับความลึกของน้ำในลูกขังเกินกว่าสามเมตร เมื่อน้ำลงต่ำสุด โป๊ะชนิดนี้แบ่งออกได้ 2 แบบคือ แบบโป๊ะรุกหรือโป๊ะเฝือก และแบบโป๊ะยก หรือโป๊ะอวน

11. ประเภทโพงพาง (Set Bag Nets or Stow Nets)
เครื่องมือโพงพาง เป็นเครื่องมือประมงประจำที่ ที่ใช้อวนลักษณะคล้ายถุง ปากอวนกางยึดติดกับที่ ทำการประมงโดยวิธีให้กระแสน้ำพัดพาสัตว์น้ำเข้าไปในถุงอวน
11.1 โพงพางประจำที่ (Stationary Set Bag Nets)
หมายถึง โพงพางชนิดที่ทำการประมงซ้ำที่เดิมเป็นประจำ และไม่เก็บหลัก หรือปีกที่ปักไว้เมื่อเสร็จสิ้นการจับสัตว์น้ำ ชาวประมงเรียกโพงพางชนิดนี้ว่า อวนปากเสือ โพงพางชนิดนี้มี 3 แบบ ได้แก่

- โพงพางหลัก (Fixed Set Bag Nets) ทางภาคใต้เรียกว่า ถุงยักษ์
- โพงพางหลักใต้น้ำ (Bottom Fixed Set Nets) หรือ เรียกว่า อวนปากเสือ
- โพงพางปีก (Setbag Nets with Wings) หรือ ยอปีก ยอกระดก รั้วไซมาน หรือรังรอเคย

11.2 โพงพางเคลื่อนที่ (Removable Set Bagnets)
หมายถึง โพงพางชนิดที่เคลื่อนย้ายเครื่องมืออวน และส่วนประกอบอื่นทั้งหมดออกจากจุดที่ทำการประมงหลังจากเสร็จสิ้นการจับสัตว์น้ำทุกครั้ง ได้แก่ โพงพางหลักลอย บางแห่งเรียกว่าโพงพางเคย หรือป้องเคย

12.ประเภทเบ็ด (Hook and Lines)
เครื่องมือเบ็ด เป็นเครื่องมือที่ประกอบด้วยตัวเบ็ด มีลักษณะโค้งงอ ส่วนใหญ่มีเงี่ยง และสายเบ็ด เครื่องมือชนิดนี้ จำแนกได้ 3 ประเภท คือ
12.1 เบ็ดมือ (Handline and Pole Lines) ได้แก่ เบ็ดตกปลาเหยื่อจริง เบ็ดตกปลาเหยื่อเทียม เบ็ดตกหมึกเหยื่อจริง (จะนะ) และเบ็ดตกหมึกเหยื่อปลอม
12.2 เบ็ดลาก (Trolling Lines) ได้แก่ เบ็ดลากปลาอินทรี เบ็ดลากปลาโอ เบ็ดลากหมึกหอม เป็นต้น
12.3 เบ็ดราว (Long Lines) ได้แก่ เบ็ดราวหน้าดิน เบ็ดราวปลาดุกทะเล (เบ็ดอิสาน หรือเบ็ดดุก) และเบ็ดราวปลากระเบน เป็นต้น

13. ประเภทเบ็ดเตล็ด (Miscellaneous Gears)
เครื่องมือเบ็ดเตล็ด เป็นเครื่องมือที่ไม่ได้จัดไว้ในเครื่องมือหลัก 12 ประเภท ได้แก่
13.1 เฮียหอยกระพง (Horse Mussel Bag Nets)
13.2 สับปะนก (Oyster Hammer)
13.3 ไซนู (Bamboo Trap)
13.4 ขอขุดปูทะเล (Mud Crab Hook)
13.5 ฉมวก (Harpoon or Spea)
13.6 เรือผีหลอก (White Board Catching Boat)
13.7 เรือเครียดกุ้ง (Shrimp Catching Boat)
13.8 ชิงลากเคย (Acetes Drag Nets)
13.9 เฝือกล้อมกร่ำ (Fenced Bush-Piles)
13.10 อวนรัง (Barrier Net)
13.11 อวนต้อนปลากองหิน (Drive In Nets)

ที่มาของข้อมูล
หนังสือคำนิยามและการจำแนกเครื่องมือประมงทะเลของไทย กรมประมง กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ มิถุนายน 2540